Sac metal tasarımında büküm kuralları

Sac metal parçalar kâğıt üzerinde basit görünse de bükümle ilgili birkaç temel kurala uyulmadığında üretilemez hâle gelebilir veya beklenmedik maliyetler doğurur.

İç büküm radyüsü

Sac bükülürken dış yüzey uzar, iç yüzey sıkışır. Radyüs çok küçük olursa dış yüzeyde çatlak oluşabilir. Genel bir kural olarak iç büküm radyüsünü en az sac kalınlığı (1t) kadar tutun. Alüminyumun bazı temperleri ve yüksek mukavemetli çelikler daha büyük radyüs gerektirebilir.

Tüm bükümlerde aynı iç radyüsü kullanmak, abkant presinde takım değişimini ortadan kaldırır ve maliyeti düşürür.

Minimum flanş boyu

Bükülen kenarın (flanşın) V kalıbın üzerinde sağlam durabilmesi gerekir. Flanş çok kısa olursa kalıba düşer ve doğru bükülemez. Minimum flanş boyu kullanılan V kalıp açıklığına bağlıdır; pratikte sac kalınlığının yaklaşık 3–4 katından kısa flanşlardan kaçınmak iyi bir başlangıçtır. Kesin değeri üreticinin takımlarına göre teyit edin.

Delik ve büküm hattı mesafesi

Büküm hattına çok yakın delikler, büküm sırasında esneyerek oval hâle gelir. Delik kenarını büküm hattından en az 2–3 sac kalınlığı (artı büküm radyüsü) uzakta tutun. Delik bükümden sonra açılacaksa bu kural geçerli değildir; ancak bu ek operasyon demektir.

Büküm boşaltma kesikleri

Bir büküm parçanın kenarına kadar uzanmıyorsa, büküm hattının bittiği yerde malzeme yırtılabilir veya deforme olabilir. Bunu önlemek için büküm sonuna küçük bir boşaltma kesiği eklenir. Kesiğin genişliği en az sac kalınlığı kadar, derinliği ise büküm radyüsü artı sac kalınlığından fazla olmalıdır.

Geri yaylanma

Bükme kuvveti kalktığında malzeme bir miktar geri açılır. Bu etki paslanmaz çelikte ve yüksek mukavemetli malzemelerde daha belirgindir. Deneyimli üreticiler bunu takım açısını ayarlayarak telafi eder; yine de büküm açılarına ±1° gibi makul bir tolerans vermek gerekir.

Açınım ve K faktörü

Bükülmüş bir parçanın düz açınım boyu, nötr eksenin konumunu gösteren K faktörüyle hesaplanır. K faktörü malzemeye, kalınlığa ve radyüse göre genellikle 0,3 ile 0,5 arasında değişir. Açınımı kendiniz hazırlıyorsanız üreticinin kullandığı değeri sorun; en güvenli yol bükülmüş hâlin 3B modelini gönderip açınımı üreticiye bırakmaktır.

Kontrol listesi

• İç büküm radyüsü en az sac kalınlığı kadar ve tüm bükümlerde aynı
• Flanşlar minimum boyun üzerinde
• Delikler büküm hattından yeterince uzakta
• Kenara ulaşmayan bükümlerde boşaltma kesiği var
• Büküm açılarına makul tolerans verilmiş
• Ölçülerin iç mi dış mı olduğu çizimde belirtilmiş